De PSP-jaren van Karin Spaink (1982-1987)

Toen het bericht doorkwam dat Karin Spaink ervoor had gekozen het leven te verlaten was ik de Coast to Coast Walk in Engeland aan het lopen: van de Ierse Zee naar de Noordzee. Ik las de ‘in memoriams’ in Parool, NRC, de Volkskrant en de Groene Amsterdammer. Het viel me op dat, met alle terechte aandacht die geschonken werd aan haar vele activiteiten op het gebied van internet, privacy en de bestrijding van kwakzalvers, geen enkele zin werd besteed aan haar eerste baan in het publieke domein. Alleen de NRC wist, abusievelijk, te melden dat ze gewerkt had bij het wetenschappelijk bureau van de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP).

Vanaf 1976 werkte ik met Ron Leijser bij de Stichting Vorming en Scholing (SVS) van de PSP. Het kabinet Den Uyl besloot rond 1975 een subsidieregeling in het leven te roepen om politieke partijen te ondersteunen met het klaarstomen van hun leden voor politieke activiteiten. De hoogte van de subsidie was afhankelijk van het aantal Tweede Kamerzetels. Dat waren er twee in 1975 (Bram van der Lek en Fred van der Spek), genoeg om twee deeltijders bij de SVS aan het werk te zetten. Wij verzorgden scholingsmateriaal over ontstaan, werkwijze en theoretische basis van de linkse beweging, discussiedagen over allerhande actuele politieke thema’s en cursussen voor afdelingsbestuurders en gemeenteraadsleden.

In 1977 behaalde de PSP slechts één kamerzetel, genoeg subsidie om de SVS in stand te houden, maar in 1981 kwamen naast Van der Spek, Andrée van Es en Wilbert Willems in de Tweede Kamer. De subsidie ging omhoog en dus verscheen in november 1981 in het partijblad Bevrijding een advertentie voor een part-time medewerk(st)er, bij voorkeur een vrouw ‘gezien de personeelssamenstelling’. Naast de hierboven vermelde taken werd als een aparte taak het geven van een aparte scholing aan PSP-vrouwengroepen genoemd. Het lidmaatschap van de PSP was een vereiste. Karin was al actief in de Landelijke Koördinatie Groep van PSP vrouwen, die in die periode bezig was met het voorbereiden van een discussie over pornografie.  Karin had al een discussiestuk over dit thema geschreven, ter voorbereiding van de discussiedag. Bovendien had ze het boek Pornografie, bekijkt ’t maar geredigeerd dat in 1982 bij Van Gennep verscheen.

Ze was niet de enige sollicitante (ik zat in de sollicitatiecommissie), maar haar open discussie houding, enthousiasme en verbale vaardigheden maakten dat ze per 1 januari 1982 aan de slag kon. Vanaf dat moment zaten we met zijn drieën in de ons toebedeelde werkruimte van het PSP-kantoor in de Nieuwe Looiersstraat in Amsterdam, niet ver van haar kleine etage boven een visboer op de hoek van de Nieuwe Spiegelstraat en de Kerkstraat.

Karin kwam op het juiste moment de PSP binnen. Discussies over het feministisch socialisme (FemSoc) en de ondervertegenwoordiging van vrouwen in (partij)politieke gremia vierden hoogtij in de eerste helft van de jaren 1980. En zij slingerde met groot plezier en kennis van zaken die discussies aan. Als snel maakte ze kennis met het fenomeen waar de PSP geliefd, dan wel berucht om was: een welhaast onverzadigde drang tot discussie, waar het partijblad Bevrijding, zoals het hoort, zijn kolommen graag voor openstelde. 

De hiervoor genoemde PSP-discussiedag over pornografie vond op 27 februari 1982 plaats. In de voorafgaande Bevrijding stond een deel van haar discussiebijdrage afgedrukt, dat op SadoMasochisme ingaat. Ze beschrijft de pro-standpunten van de Vereniging Studiegroep SadoMasochisme (VSSM) om vervolgens een aantal kritische noten te kraken, zoals het in standhouden van machtsverhoudingen, het gewelddadige karakter, en de gepropageerde ‘bevrijding’ die in die tijd met SM (maar ook door bewegingen als de Bhagwan) opgeld deed. In een volgend nummer van Bevrijding stonden tamelijk woedende reacties op haar kritische kanttekeningen. Ze wordt als een ‘buitenstaander’ weggezet, ‘we worden door haar op een negatieve manier vernederd’ en ook de homogroep vindt dat Karin te negatief oordeelt over deze seksuele variant. In een naschrift wijst Karin er opdat ze als niet-lid van de VSSM toch best over SM mag schrijven, of ‘moet ik op de VVD stemmen om het kapitalisme te mogen bekritiseren?’ Ze stelt dat haar stelling dat de VSSM ‘klakkeloos en onbeargumenteerd ervan uitgaat dat agressie en seksualiteit onlosmakelijk verboden zijn’ niet weersproken wordt in de reacties’. Als uitsmijter stelt ze op de discussiedag voorgesteld hebben in een aparte groep verder over dit onderwerp door te discussiëren, waar niemand op heeft gereageerd.

Ik sta hier wat uitgebreid bij stil omdat dit gebeuren aantoont hoe open en onbevreesd dit onderwerp werd aangekaart en hoe Karin met deze vuurdoop omging, altijd bereid tot discussie. (En hoe belangrijk een partijblad is om discussies te stimuleren, iets wat GroenLinks al jaren node mist en ook Pro Nederland niet van plan schijnt te gaan uitgeven.)

Overigens hield Karin zich ook met andere zaken bezig. In het juni-nummer van Bevrijding doet ze verslag van een bijeenkomst waarin gestaalde kaders van de CPN (Jaap Wolff en Harry Verhey) in debat gaan met Henk Gortzak. Gortzak (PSP-Tweede Kamerlid tussen 1969 en 1971) was in 1958 geroyeerd als CPN-lid over gebeurtenissen in de jaren 1950, waar hij en Wolff/Verhey in 1982 nog steeds hevig over van mening verschillen. ‘Ze hebben geen politiek konflikt, maar zijn een politiek konflikt. Ze zijn bijna symbolen van hun eigen opvattingen en zien alles in dat licht’. Even verder schijft ze die houding (wij tegen de rest van de wereld en wie niet voor ons is, is tegen ons) ook ‘gelukkig op kleinere schaal’ terug te zien in sommige delen van de vrouwenbeweging.

Maar Spaink richtte zich vooral op de positie van vrouwen in de PSP. Ze voerde de redactie over een themamap Taakverlichting van politieke functies, organiseerde SVS-discussiedagen hierover en ondersteunde de Landelijke Koördinatiegroep van PSP-vrouwen. Ze hield inleidingen in afdelingen, zoals in Geleen over ‘Vrouwenstrijd-homostrijd-socialisme’.

De toenemende activiteiten en druk van PSP-vrouwen leidde ertoe dat het, geheel uit mannen bestaande, partijbestuur besloot om in februari 1983 een congres te wijden aan Feminisme en Socialisme. Karin komt in de speciale ‘kongreskommissie’ (vijf vrouwen, vijf mannen) die dit congres voorbereidt. De commissie schrijft een congresvoorstel met een analyse, beleidsvoorstellen en hoe de interne feminisering van de PSP vorm te geven. Het partijbestuur vindt deze voorstellen te ver gaan en komt met een eigen stuk. Het congres, waar beduidend meer vrouwen aan deelnemen dan voorheen, besluit op praktisch alle punten de radicalere voorstellen van de congrescommissie te volgen. Het gaat te ver om hier met allerlei teksten te komen, maar de paarse tornado die Bevrijding ontwaarde op het congres was geen fata morgana. Overigens was Karin niet de enige aanjager hiervan, met name Gerda Bosdriesz en Pieternel Rol, moeten genoemd worden als zeer actieve PSP-vrouwen in die periode.

   Karin toont op het Feminisme en Socialisme congres het affiche waar ze de tekst van heeft bedacht:
Omdat ieder mens er een is, en niet de helft van een stel

De PSP was verslaafd aan congressen. In juni 1983 wordt alweer gecongresseerd. Deze keer onder de noemer van een Strategiecongres: hoe denkt de PSP een socialistische maatschappij te bereiken? Het partijbestuur komt met een tekst, maar ai, de resultaten van het halfjaar er voor gehouden FemSoc congres zijn er nauwelijks in verwerkt. Een behoorlijke blunder, die Karin in een lang artikel in Bevrijding  het partijbestuur inwrijft. Het patriarchale karakter van de staat blijft onbenoemd, het onderscheid tussen privé en openbaar wordt genegeerd en feministische eisen om het dominante heteroseksuele systeem te doorbreken, komen niet aan de orde. Typisch Karin is dat ze het artikel afsluit met kritiek op die eindeloze vergaderingen, stapels pamfletten, nota’s en brochures, zo onaantrekkelijk voor buitenstaanders. ‘Vrolijke dingen doen en iets van spanning, speelsheid of enthousiasme door de ernst mengen kan heel verfrissend zijn’.

Dat strategiecongres wordt een van de meest frustrerende congressen in de geschiedenis van de PSP. Er staan uiteindelijk twee visies ter discussie, waarvan het bepalende onderscheid is of de PSP actief moet deelnemen aan een proces van samenwerking met CPN en PPR. Het congres wijst de visie van het partijbestuur (wél pogen tot samenwerking te komen) af, waarna het partijbestuur, onder voorzitterschap van Bram van der Lek, besluit er de brui aan te geven. De daaropvolgende partijraad kiest in juli een interim-bestuur, waar zowel Karin als ik deel van uit maken.

Echter, niet voor lang. In november 1983 is er wéér een congres, waar besloten wordt dat mensen die in dienst zijn van de partij, zoals Karin en ik die bij de SVS werken, geen lid kunnen zijn van het partijbestuur. Ik kan wel begrip hebben voor dat besluit, al ging het natuurlijk maar om een tijdelijk, interim-bestuur. Karin niet en ziet het ook als een poging om haar te cancelen ‘omdat ik te veel naar de voorgrond was gekomen.’

En dus worden de SVS-activiteiten weer het middelpunt van Karins activiteiten. Ze ontwikkelt de scholingsbrochure ‘Dames & Heren’ waarin vele aspecten van het feminisme aan de orde komen: stromingen, bondgenootschappen, strategie en beleid. Het is de basis voor tien scholingsbijeenkomsten, die in veel afdelingen zal worden gehouden.

Discussiebijeenkomsten over uiteenlopende feministische onderwerpen werden door Karin georganiseerd, veelal begeleid door een discussiemap, zoals hoe de afdeling gefeminiseerd kan worden en een lesbrief hoe de resultaten van het congres over Feminisme en socialisme door leden bediscussieerd kunnen worden. De aangenomen teksten van dat congres zijn gebundeld in een apart brochure.

In 1985 maakt Spaink deel uit van de commissie die het verkiezingsprogramma gaat schrijven voor de Kamerverkiezingen van 1986.

Het congres dat het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst vaststelt in Wijk aan Zee in december 1985, kent een dramatisch verloop. Het verkiezingsprogramma wordt binnen de PSP beschouwd als het meest linkse programma dat ooit is vastgesteld, maar als het congres met een nipte meerderheid niet Fred van de Spek, maar Andrée van Es als lijsttrekker kiest, neemt Van der Spek met een handvol getrouwen de benen.

De PSP haalt één zetel in 1986, en de subsidie loopt weer terug. Maar dat is niet de reden, dat ze in 1987 vertrekt bij de PSP.  Viif jaar lang heeft ze met volle inzet de feminisering van de PSP een zet gegeven. De hoogtijdagen van de FemSoc discussies zijn voorbij. De PSP komt in een overlevingsstand en zal uiteindelijk in 1989 toch met CPN en PPR fuseren.

De automatisering die al vroeg bij de PSP zijn intrede heeft gedaan, wekt haar belangstelling en ze slaat een verrassend nieuw pad in: programmeur bij vliegtuigbouwer Fokker.